Theater

Johan Heldenbergh speelt Marx: “Er is een groot verschil tussen wat mensen denken en wat ze voelen en doen"

Door Bieke Purnelle

Er is een groot verschil tussen wat mensen denken en wat ze voelen en doen

Schrijver/acteur/singer-songschrijver en filosoof Stefaan Van Brabandt brengt niemand minder dan Karl Marx tot leven in een monoloog over leven en werk van de beruchte denker. Johan Heldenbergh kruipt in de huid en het hoofd van een van de meest controversiële filosofen uit de geschiedenis.

Stefaan, wat bezielt je dat je dode filosofen tot theater wil wekken?

Stefaan: “Nadat ik was afgestudeerd aan Studio Herman Teirlinck, speelde ik tien jaar bij Compagnie De Koe. Maar mijn oude liefde, de filosofie, bleef levend. Maar ik wilde ook op een podium staan om mee te delen wat me bezighield. Achteraf gezien ben ik blij dat ik het in deze volgorde heb gedaan: eerst de toneelschool en dan de studie filosofie. Na de eerste colleges wist ik hoe weinig ik wist. Na mijn studies maakte ik de achtdelige filosofische tv-reeks Het Voordeel van de Twijfel. Maar liefst van al wilde ik mijn liefde voor theater en die voor filosofie samenbrengen. Het leek mij ook waardevol om mensen op een toegankelijke manier kennis te laten maken met de grote filosofen uit de geschiedenis.”

Waarom Marx?

Stefaan: “Eigenlijk had ik al een eerste reeks in mijn hoofd: na Socrates moesten Kierkegaard, Schopenhauer, Nietzsche en Foucault volgen, respectievelijk gespeeld door Robby Cleiren, Damiaan De Schrijver, Wim Helsen en Peter Van den Eede. Op mijn verlanglijstje staan trouwens ook nog Hanna Arendt, Martha Nussbaum en het duo De Beauvoir/Sartre. Maar ik bedacht dat deze tijd misschien wel meer behoefte had aan Marx. Wie meer dan Marx heeft zoveel te melden over wat er nu gaande is, op sociaal-economisch en politiek vlak? Ik ben me in zijn werk en in zijn leven gaan verdiepen, wat een hele klus was. Das Kapital is allesbehalve een toegankelijk boek. Ik heb ook veel biografieën over hem gelezen. Zo kreeg ik een beter beeld van de woelige en revolutionaire sfeer van de negentiende eeuw. Veel dingen die wij als vanzelfsprekend beschouwen zijn eigenlijk vrij recent verworven rechten en vrijheden en zijn er enkel gekomen omdat er een hele strijd aan voorafging.”

Denken dat het anders kan dan hoe het is, dat maakt ons tot mens.

“Van de dramatische levensloop van Marx wist ik amper iets toen ik aan de research begon. Als mens was Marx een autoritaire, dominante, twistzieke bullebak, maar tegelijk was hij ook een liefhebbende echtgenoot en vader en later een lieve opa. Zijn leven en werk zit vol paradoxen, zwevend tussen idealisme en opportunisme. Hij was dus een grillig en tegenstrijdig figuur. Gelukkig zijn dat vaak de interessantste.

Johan: “Er is een groot verschil tussen wat mensen denken en wat ze voelen en doen. Ik zeg altijd tegen mijn studenten dat ze nooit op zoek moeten gaan naar een consequente lijn in een personage. Ik ken geen enkel mens die consequent is. Harvey Weinstein was ook een democraat en een weldoener. Zelf ben ik grootgebracht in de tijd van de koude oorlog en met de angst voor de bom. Toen in ’89 de Berlijnse muur viel was ik 22. Ik kende wel mensen met communistische sympathieën. Utopisch gezien schaar ik me achter het streefdoel van gelijkheid en de universele rechten van de mens. Maar ik heb mezelf nooit een communist genoemd. Het utopisch marxisme omarmde ik, ondanks alle menselijke en praktische bezwaren. Maar de nadruk die Marx legde op het belang van gewapende strijd en revolutie, dat heeft volgens mij zijn eigen ideeën ondergraven.”

Op welke manier brengen jullie zijn ideeën naar 2017?

Stefaan: “Ik laat Marx ook spreken over vandaag. De herkenbaarheid van wat hij dacht en schreef over zijn tijd is onthutsend. Zo was hij vernietigend over het bourgeois-socialisme dat door de omstandigheden te verbeteren louter de symptomen bestrijdt, maar de onderliggende ziekte, de onrechtvaardige fundamenten van het systeem, ongemoeid laat. Dat is helaas nog steeds heel actueel. Het is dus geen vrijblijvende voorstelling. In het licht van de nakende verkiezingsstrijd wordt het natuurlijk extra beladen. Marx zou zeggen dat politici managers zijn geworden in dienst van het bedrijfsleven, in plaats van leiders met idealen en waarden in dienst van de wereld en de mensheid. “

Johan: “Zelf begrijp ik niet waarom iemand die riolen onderhoudt zoveel minder verdient dan iemand die onze tanden onderhoudt. Ik schaar me achter het gelijkheidsideaal. Alleen geloof ik niet in revolutie en geweld. De pacifist in mij zal daar nooit in meegaan, hoe pessimistisch ik ook ben over de tijd waarin we leven. Iedereen begrijpt dat er iets moet gebeuren. Toch gebeurt er niets, op wat druppels op een hete plaat na. Vooruitgang gaat zo traag dat noch ikzelf, noch mijn kinderen het zullen meemaken.

Ik vind dat we in een moeilijke tijd leven. Ideologisch weet ik niet altijd waar ik sta. Hoe moet je je verhouden tot enerzijds je geloof in de rechten van minderheden, en tegelijkertijd je begrip voor de angst en de achterdocht van een groot deel van de bevolking? Ze zullen wel zeggen dat ik een cultuurmarxist ben. Afijn, ik ben ook maar een simpele mens en geen filosoof. Diep vanbinnen geloof ik dat niemand ‘s ochtends bij het wakker worden denkt “vandaag gaan we de hele wereld eens een kloot aftrekken.”

Stefaan: “De voorstelling is geen eenzijdige lofzang op de figuur Marx. Ook de controverse en de schaduwkant van de denker zijn aanwezig. Wat zo interessant blijft aan zijn werk is zijn geloof in een fundamenteel andere samenleving. Denken is mogelijkheden scheppen. Denken in mogelijkheden deed Marx als geen ander. Dat staat haaks op het mantra dat er geen alternatief is. Denken dat het anders kan dan hoe het is, dat maakt ons tot mens.”

***

16-17.01.2018 Première (laatste tickets)
28.03.2018 Succesherneming

Johan Heldenbergh speelt MARX
€ 22 - € 19
Info & Tickets